ادیان شناسی
 
 
ادیان آسمانی و غیر آسمانی
 

تری پیتاکا کتاب مقدس دين بودايي

مقدمه :

پس از مرگ بودا پیروان او سه شورا درحدود سالهای 480ق م .و386ق م .و244ق م تشکیل داده اند که یکی از نتایج این شوراها تدوین مقدس بوداییان به نام تری پیتاکا می باشد .     

قديمى ترين كتاب مقدس بوداييان به زبان پالى موسوم به تري پيتاكا، به معني «سه سبد يا سه زنبيل » حكمت يا كانون پالی می باشد. كتاب تري پيتاكا به زبان پالي، كه يك زبان ادبي بسيار نزديك به ماگهادي زبان محاوره گواتما (بودا) و پيروان وي بوده حفظ شده است. اين كتاب به عنوان كتاب قانون مكتب جنوبي دين بودايي، هينايانا، به رسميت شناخته شده است. همچنين آن را به نام قانون تراوادا مي شناسند. كتب مقدس مكتب شمالي، مهايانه، به همراه نوشته هاي بسيار ديگري كه جنبه تشريعي ندارند، به زبان سانسكريت حفظ شده اند. كتاب تري پيتاكا از بيست و نه بخش فرعي تشكيل شده كه طول هر يك از آنها بين 10 تا 1839 صفحه است.

در میان بوداییان اعتقادی اساسی وجود دارد مبنی بر اینکه هستۀ مرکزی تعالیم کتب مقدس بودایی، منعکس کنندۀ پیام اولیه و اصلی خود بودا است. دلایل و شواهد خوبی وجود دارندبر اینکه باور داشته باشیم راهبان پیرامون وی، آنچه او به شاگردان و مریدان خویش می گفت و سخنانی که با دیگران رد وبدل  کرده بود، از بر کرده و مکرراً بازگو می کردند. متونی که به زبان پالی هستند، احتمالاً جزو اولین متنهایی بوده اند که به رشته تحریر در آمده اند. تاریخ کتابت آنها نیز حدود نیمه های قرن سوم پیش از میلاد است که یا همزمان با متون سانسکریت بوده، یا کمی قبل از آنهاست. زبان پالی از پراکریتها، یا گویشهای زبان سانسکریت است که در زمان ظهور دین بودایی در آن مناطق رواج داشته است.

نسخۀ سانسکریت متون مقدس بودایی، از هر نظر دارای اهمیت و با نسخۀ پالی آنها برابر است. این متون، تنها بعضی از مطالب پالی را ندارند و در عوض شامل پاره ای اضافات هستند، که یقیناً افزوده های متأخرتر از دوران اولیه دین بودایی است.

۲-۱٫ ساختار و محتوای متون مقدس

این متون مقدس، وقتی سرانجام به صورت مکتوب درآمدند، روی برگهای پهن درختهای نخل منقوش گردیده و سپس در تعدادی سبد یا پیتاکا جمع آوری شدند. همانطور که این نوشته ها را دسته بندی و مرتب می کردند، سه گروه از نوشته ها به صورت متمایز پدید آمدند که به نام سه سبد یا تری پیتا کا  شناخته  می شوند سه سبد شامل موارد زير است:                                                                

سبد نظم و انضباط (وینایا پیتاکا)، سبد خطابات (سوتا پیتاکا) ، و سبد مطالب بیشتر، یا تعالیم مخصوص (آبهیداما پیتاک).

1.      ويناياپيتاكا يا سبد روشن (سبد نظم و يا انضباط بودايي) كه مشتمل بر قوانين و قواعد مربوط به كساني است كه تازه به نظام بودايي در آمده اند، و يا راهبان و بوداييان سطح بالاتر. اين سبد يازنبيل را به نام قواعد رهبانيت نيز نامگذاري نموده اند.                                                      .

وینیه پیتکه یا «سبد روش » درباره نظم و روش سنگهه است. این مجموعه شامل یک رویه قضایى سنجیده است، و مبتنى بر این اصل که بودا هر قانونى را در پس یک رویداد خاص بنیاد نهاده بود. از آن جا که نسخه هاى اصلاح شده مختلف وینیه پیتکه، با صرف نظر از پى افزوده هاى گوناگون که کاملا شبیه به هم است، باید تاریخى نسبتا کهن داشته باشد. با این همه، قانون نامه پاتى موکشه، که احتمالا خود بودا آن را تدوین کرده است، دست کم، بخش اصلی آن کهن تر است.

نظم و انضباطی که در سبد اول از این مجموعه به تصویر در آمده، همان نظم و رسومی است که باید سانگهه یا نظام راهبان بودایی مورد پیروی قرار دهند. این قسمت بیشتر روی پراتی موکشا (در زبان پالی، پاتی موکشا) متمرکز است، که به معنای آن چیزی است که قید و بند به وجود می آورد( واجبات) 

2.      سوتاپيتاكا (سوته پتكه) يا سبد آئين (سبد آموزش) مشتمل بر مباحثات و تعليمات شخص بودا مي باشد. از اين سبد به نام وسيله رستگارى نيز ياد مي شود. سوته پتكه از پنج مجموعه فراهم آمده است كه به پنج نكايه معروف اند. يكى از اين مجموعه ها كودكه نكايه يعنى مجموعه گفتارهاى كوتاه است كه خود از پانزده كتاب ساخته شده است. يكى از اين پانزده كتاب به ذمه پده يا دهمه پده معروف است.  سبد خطابات و مواعظ ، بدون شک مهمترین و پرمعناترین بخش از متون مقدس بودایی، هم برای کل امت بودایی و هم برای اکثر پژوهندگان است که علاقه مند به مطالعه این دین هستند.سبد مواعظ و خطبه ها به پنج قسمت تقسیم شده، که دو تای اول آن بر مبنای حجم مطالب گروه بندی شده اند: مواعظ و خطبه های طولانی و مواعظ و خطابات متوسط . قسمت سوم شامل گفتار مرتبط به هم بوده وبخش چهارم نیز مشتمل بر سخنانی است که دارای یک فهرست است:

1)      دیگانیکایا :این دسته شامل عبارات بلند بودا استو به سی وچهارسوتا بخش شده و در آن امور مربوط بهئ ریاضت و رابطه آیین بودا وکیش هند و وقانون سلسله علل و معلول ونظرات آیین درباره نظام طبقاتی و اصول مبانی دین بودا بحث شده است .

2)      ماجهیمانیکایا:این دسته شامل عبارات ومباحث طولانی ونه کوتاه وبه همین جهت لفظ ماجهیما یا میانه به آن اطلاق شده است .

3)      سامیوتانیکایا:موعظه معروف بودا درباره چرخ آیین(داما).

4)      آنگوتارانیکایا:به 2300سوتاویازده فصل تقسیم شده است .

5)      کوداکا نیکایا:شامل مجموعه های کوتاه است .

 سبد دوم، یعنى سوته پیتکه (یا سبد سوره ها)، اغلب شامل گفتارهایى است که به بودا نسبت مى دهند، که در مکان هاى خاص براى افراد خاص بیان کرده است. این گفتارها را به پالى، سوته مى خوانند، واژه اى که بعدها، احتمالا اشتباها، در سنسکریت به سوترا برگردانده شد. در واقع، آن طورى که اخیرا نشان داده اند، به احتمال زیاد این سوترا مشتق از یک واژه سنسکریتى ) به معنى «گفتار نیک » است. (به بیان دقیق تر، واژه سوترا، در لغت به معنى «نخ » است، و در اصل اشاره است به یک عبارت یا جمله تقویت کننده حافظه که براى خلاصه کردن یک قانون خاص، یعنى در گرامر، به کار مى رود). سوته پیتکه از چهار یا پنج «نیکایه» (بخش) تشکیل شده است، که در این اواخر به آگمه (سنت) شهرت یافت. پنجمین نیکایه را احتمالا بعدها افزوده اند. این نیکایه با نسخه هاى اصلاح شده دیگر فرق چشمگیرى دارد، اما معمولا علاوه بر بسیارى از نگارش هاى متاخر شامل آثارى کاملا قدیمى است. شمارى از نسخه هاى اصلاح شده این گفتارها، به طور کامل به پالى و به طور ناقص به سنسکریت، در ترجمه هاى چینى و تبتى محفوظ مانده است. اگرچه در جزئیات و تا حد زیادى در شکل چینش مطالب تفاوت هایى دیده مى شود، کمابیش همه نسخه هاى اصلاح شده حاوى مفاهیم بنیادین یکسانى هستند. وجود این تفاوت ها احتمالا اتفاقى است و ربطى به اختلافات فرقه اى ندارد. درحقیقت، وجود چنین تفاوت هایى در یک ادبیات شفاهى چندان دور از انتظار نیست. این متون پر است از عبارت هاى پیش پاافتاده و الگوهاى کلیشه اى. این یک فن است که سنت هاى شفاهى را به درستى حفظ مى کند، اما این فن به طرز چشمگیرى تغییر در شکل اولیه را مجاز مى داند. این آثار شفاهى، به ندرت نقلى یکسان دارند. اما محتواى آن ها بسیار سنتى و سنجیده است. سوته پیتکه،از پنج نکایه یا مجموعه فراهم آمده است:دیگه‏نکایه یا گفتارهای‏ بلند؛مجمه نکایه گفتارهای میانه یا متوسط؛سم یوته نکایه‏ گفتارهای پیوسته؛انگوتره‏نکایه گفتارهای تدریجی؛کودّکه نکایه گفتارهای کوتاه‏تر.

قسمت نهایی در سبد مواعظ و خطبه ها، مجموعه ای از کارهای کوچک متفرقه است که احتمالاً از آن چهار قسمت مدون و منظم قبلی، برای خواننده عادی مأنوستر است.

3.      آبهيدهاماپيتاكا (ابى ذمه پتكه) يا سبد آئين برتر (نظريه متعالي و يا سبد متافيزيكي) است كه بيان نكات ظريف در عين حال پيچيده روان شناسي و مباحث نظري دين بودايي را شامل مي شود. اين سبد مفهوم فلسفى و روانشناسى دارد.                                                                 

قسمت تعالیم اضافی یا مخصوص، که آخرین بخش از مجموعۀ سه سبد بودایی را تشکیل می دهند (آبهیداما پیتاکا) به مراتب از بحث مقدماتی یا معرفی دین بودایی فراتر می رود. به عنوان نمونه، کتاب اول آن عبارت از تعیین و شماره بندی دهارماها است و فهرست مبسوطی از عناصر و جریانات ذهنی است که بعضاً اخلاقیات روانشناسانه خوانده می شود. کتاب دوم تجزیه و تحلیلی بر کتاب اول است و کتاب سوم نیز، بحث را بر مرتبط ساختن این عناصر با سایر گروهها و مباحث دیگر ادامه می دهند. اَبْهيدْهَمّه‌ پيتَكه‌ pitaka] ، abhidhamma واژة پالى‌ به‌معناي‌ سبد آيين‌ برتر، در سنسكريت‌: ابهيدهرْمه‌ پيتكه‌، سومين‌ - و از نظر تاريخى‌ آخرين‌ - «سبد» از «سبد» يا مجموعه‌هاي‌ متونى‌ است‌ كه‌ روي‌ هم‌ قانون‌ نامة پالى‌ مربوط به‌ شاخة «تِهْره‌ واده‌» از دين‌ بودايى‌ را مى‌سازند. اين‌ شاخه‌ شكل‌ غالب‌ آيين‌ بودا در آسياي‌ جنوب‌ شرقى‌ و سري‌ لانكا سيلان‌ است‌. دو مجموعة ديگر سبدهاي‌ سوته‌ رشته‌ كلام‌؛ سنسكريت‌: سوتْره‌ و وينَيه‌ انضباط هستند. برخلاف‌ سوته‌ و وينيه‌، كتب‌ هفت‌گانة ابهيدهمه‌ را عموماً نه‌ كلمات‌ خود بودا، بلكه‌ گفته‌هاي‌ پيروان‌ او و عالمان‌ بزرگ‌ مى‌دانند. با اين‌همه‌، به‌ خصوص‌ در برمه‌، براي‌ اين‌ كتب‌ احترام‌ زيادي‌ قائل‌اند.
اين‌ مجموعه‌ها رساله‌هاي‌ فلسفى‌ سيستماتيك‌ نيستند، بلكه‌ بازنويسهاي‌ تفصيلى‌ مباحث‌ عالى‌ مندرج‌ در سوته‌ ها هستند كه‌ با طرح‌ و برنامه‌ طبقه‌بندي‌ شده‌اند. اين‌ كتابها نمايانگر پيشرفت‌ عقلانى‌ِ وَجيزه‌ها يا سياهه‌هايى‌ هستند كه‌ به‌ عنوان‌ اساس‌ مراقبه‌ به‌ كار مى‌رفتند. اين‌ سياهه‌ها در ميان‌ كسانى‌ كه‌ بيشتر به‌ عرفان‌ تمايل‌ داشتند، به‌ ادبيات‌ پرَجْنا پارَميتا كمال‌ خِرد - متعلق‌ به‌ شاخة مهايانة آيين‌ بودا كه‌ در آسياي‌ شرقى‌ غالب‌ بود - افزوده‌ شد. مباحث‌ مطرح‌ شده‌ در كتابهاي‌ ابهيدهمه‌ شامل‌ اصول‌ اخلاقى‌، روان‌ شناسى‌ و معرفت‌ شناسى‌ است‌.

                                                                                .
ابهيدهمه‌ پيتكة پالى‌ اين‌ متون‌ را در بر مى‌گيرد: . دهَمَسَنگَنى‌ خلاصة دهَرمه‌ كه‌ راهنماي‌ اخلاق‌ راهبان‌ به‌ شمار مى‌رود؛ . ويبْهَنگه‌ تقسيم‌ يا طبقه‌بندي‌ كه‌ نوعى‌ تكمله‌ بر دهمسنگنى‌ است‌؛ . دهاتوكَتْها بحث‌ عناصر كه‌ اثر تكميلى‌ ديگري‌ است‌؛ . پوگَلَپَنَتى‌ بيان‌ مشخصات‌ فرد كه‌ عمدتاً مجموعه‌اي‌ از گزيده‌هاي‌ اَنگوتَره‌ نيكايه‌ از سوته‌ پيتكه‌ است‌ و خصوصيات‌ انسان‌ را در مراحل‌ طريقت‌ بودايى‌ طبقه‌بندي‌ مى‌كند و قديم‌ترين‌ متن‌ ابهيدهمه‌ به‌ حساب‌ مى‌آيد؛ . كَتهاوَتْهو نكات‌ مورد اختلاف‌ كه‌ به‌ مُگَليپوته‌، رئيس‌ سومين‌ شوراي‌ بودايى‌ سده ق‌م‌ (سال 80 قبل از میلاد)منسوب‌ است‌ و تنها اثر در قانون‌ نامة پالى‌ است‌ كه‌ به‌ فردي‌ خاص‌ نسبت‌ داده‌ مى‌شود؛ . يَمَكه‌ جفتها، مجموعه‌اي‌ از پرسشها دربارة پديده‌هاي‌ روان‌ شناختى‌ است‌ كه‌ هر يك‌ از آنها به‌ دو طريق‌ متضاد بررسى‌ شده‌ است‌؛ . پَتْهانه‌ فعال‌ كننده‌ها يا علل‌ كه‌ بحثى‌ پيچيده‌ و مفصل‌ دربارة عليت‌ و سه نوع‌ رابطة ديگر ميان‌ پديده‌هاي‌ ذهنى‌ يا مادي‌ است‌.

در این جا داستان تقریبا به گونه اى دیگر است؛ گویا آثار در این سبد در هر یک از نسخه هاى اصلاح شده اصلى کانون بودایى تا حدى با هم فرق دارد؛ بنابراین به نظر مى رسد که آثار ابى دمه متاخر از چهار نیکایه باشند، اما مهم تمییز میان نهضت ابى دمه از آثار ابى دمه است؛ زیرا جایى که بعضى از این آثار باهم فرق دارند، طبعا این تفاوت در روش ابى دمه چشمگیرتر مى شود. این نهضت اندیشه و عمل، که عامل شکوفایى رویکرد ابى دمه بود، اگر نگوییم تاریخى کهن دارد، احتمالا در طول دوره مئورین (قرن سوم ق م) پدید آمد. درحقیقت، نیکایه ها هم اینک رنگ تاثیر از این نهضت را نشان مى دهند. ابى دمه تجربه را براساس دسته هاى رویدادهاى نپاینده طبقه بندى مى کند. این رویدادها را دمه مى خوانند، چون آن ها مجموعا سازنده دمه یا حقیقتى هستند که بودا آن را یافت و به عبارتى آن ها، بخش هاى سازنده آیین او به شمار مى روند. در ابى دمه ى متاخر هر دمه در ذات خود چیزى بى مانند و تجزیه ناپذیر است. دمه ها، همچون کوارک هاى فیزیک نوین، هستى مستقلى ندارند؛ بلکه پیوسته در دسته ها قرار دارند. آن ها تجزیه ناپذیر هستند، بلکه به بیان دقیق تر، آن ها رویدادهایى متغیرند، و نه واقعیت هاى ثابت. این از نظر فلسفى به یک دیدگاه تجربه اى مبتنى بر فرایند مى انجامد که در آن فقط اعراض را مى توان شناخت. هسته جوهرى که صاحب اعراض باشد وجود ندارد. از این هم فراتر، روح یا جوهر پاینده و ثابتى در انسان یا جهان نیست، اما در واقع، ابى دمه ى کهن تر چندان علاقه اى به رخدادهاى نهایى براى نشان دادن بى ثباتى و ساخت بندى دقیق تجربه، ندارد. هدف به دست دادن درکى دیگر از حقیقت است. بنابراین با تکیه بر سنت هاى کهن تر، طرح یک نقشه سنجیده از حالات روانى و سطوح معنوى ریخته شد. کل تاریخ بعدى آیین بودا رنگ ابى دمه گرفت. بعدها همه نظام هاى اندیشه بودایى را بر بناى با شکوه ابى دمه نهادند.

خلاصه :تری پیتاکا شامل :

1_وینایاپیتاکا یاسبد روشن (سبد نظم ویا انظباط بودایی )

2_سوتاپیتاکا یاسبدآیین (سبد آموزش )مشتمل برمباحث وتعلیمات شخص بودامی باشد.

3_آبهیدهاماپیتاکایاسبدآیین برتر(نظریه متعالی ویاسبدمتافیزیکی شامل نکات پیچیده روان شناسی ومباحث نظری دین بودایی )

ارزیابی و نتیجه گیری

تقریبا همه کتاب های مقدس ادیان مدت ها پس از موسسان یا پیامبران آن دین نگارش یافته است و نمی توان این کتاب ها رابطور قطع به آنان نسبت داد. وقتی کتابی  سال ها و حتی قرن ها پس از مرگ بنیانگذار یک دین نوشته شود امکان انحراف و اشتباه درآن بسیار وجود دارد واین موضوع یکی از دلایل انشعاب در بین ادیان می باشدکه باعث بوجود آمدن فرقه ها ومذاهب در یک دین می گردد.

منابع

1_سخن بودا نوشته نیانه تی لوکا  ترجمه علی پاشایی

2- راهنمای ادیان زنده، جان ر. هینلز، ترجمه دکتر عبدالرحیم گواهی، ج1، ص709-741

3- آیین بودا، نویسنده: ال. اس. کازینز، مترجم:علیرضا شجاعی، ناشر: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب،

4_جهان مذهبی – ادیان در جوامع  اِمروز ریچارد بوش، کنت دالرهاید، عظیم نانجی، هیلا کانورث، کایل ییتس، رابرت بام استد    رابرت ویر (ویراستار کلی(   ترجمه :دکتر  عبدالرحیم گواهی

5_ادیان ومکتبهای فلسفی هند داریوش  شایگان

6_خلاصه ادیان در تاریخ دینهای بزرگ  جواد مشکور

7_تاریخ جامع ادیان جان بی ناس  ترجمه علی اصغر حکمت ص 188_189_204_275_276

 
  بالا